Manda ve himaye reddedilerek ilk kez ulusal bağımsızlığın koşulsuz olarak gerçekleştirilmesine karar verilmiştir. İlk kez millî sınırlardan bahsedilmiş ve Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalandığı anda Türk vatanı olan topraklarının parçalanamayacağı açıklanmıştır.
Erzurum Kongresi'nin 2 büyük özelliği vardır. Birincisi Mustafa Kemal Paşa'ya liderlik yolunu açması, ikincisi de Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin aynen benimsediği müdafaa-i hukuk prensiplerini ve teşkilat tüzüğünü hazırlamış olmasıdır.
Kongrenin toplanma amacı Doğu Anadolu'da Ermeni Devleti ve Doğu Karadeniz'de Pontus Rum Devleti kurulma çalışmalarına karşı alınacak önlemleri kararlaştırmak ve gerekli işbirliğini sağlamaktı. Kongre doğu illerinden gelen temsilcilerin katılımıyla 23 Temmuz'da çalışmalarına başlamıştır.
Sivas Kongresi, 7 günlük çalışmayla devletin önündeki engelleri ortadan kaldırarak, halkı bir bütün halinde, çizdiği program doğrultusunda harekete geçirmeyi sağladı. Bu hareket, 9 Eylül 1922'de büyük bir zafere kapı açıp, 29 Ekim 1923'te ise Cumhuriyet'in ilanıyla taçlandı.
Düşman işgalindeki vatan toprağını kurtarmak için bağımsızlığa giden zorlu yolu Erzurum'dan sürdüren Atatürk ve silah arkadaşları, bu kongre sayesinde ülkenin bağımsızlığa giden yolunu açtı.
İnovasyon ve bilgi paylaşımı için önemli olan kongre, büyük ve resmî toplantı olarak nitelendirilebilir. Kurultay olarak da adlandırılan kongreler, bilimsel, siyasi, sosyal veya mesleki konular üzerinde yoğunlaşabilir. Kişiler düzenlenen bu toplantılarda tartışır, fikir alışverişinde bulunur ve kararlar alır.
Kongrelerin düzenlenmesinde göze çarpan genel amaç, halkın, varlığını korumak için çare arayışıdır. Çünkü Mondros ile devlet teslim olmuş, devlet otoritesi bitirilmiş, devlet halkını ve vatanını korumayı görevi olarak görmekten uzaklaşmıştır.
Erzurum Kongresi; 9 Temmuz 1919'da askerlik görevinden istifa eden Büyük Önder'in başkanlığında 23 Temmuz 1919 tarihinde büyük bir gurur vesilesi olarak, gerçekleştirilmiştir.
Erzurum Kongresi Türk Kurtuluş Savaşı'nın siyasi olarak ilk basamaklarından kabul edilebilir. Sivas Kongresi ise Anadolu ve İstanbul hükümeti konusunda alınan kararlardan ötürü Erzurum Kongresinin devamı olarak kabul edilir. Her iki kongre de Türk Milletini bugün olduğu yeri etkilemiş, Milleti yeniden diriltmiştir.
Erzurum Kongresi'ne Mustafa Kemal Paşa önderliğinde Erzurum, Sivas, Bitlis, Van, Trabzon, Muş ( Bugünkü Erzurum, Trabzon, Erzincan, Sivas, Giresun, Rize, Ağrı, Bingöl, Bayburt, Artvin, Tunceli, Gümüşhane, Ordu, Tokat, Amasya, Bitlis, Siirt ve Van) illerinden Temsil Heyeti dahil 63 üye katılmıştır.
Derya Çınar
