Erzurum Kongresi'ne Mustafa Kemal Paşa önderliğinde Erzurum, Sivas, Bitlis, Van, Trabzon, Muş ( Bugünkü Erzurum, Trabzon, Erzincan, Sivas, Giresun, Rize, Ağrı, Bingöl, Bayburt, Artvin, Tunceli, Gümüşhane, Ordu, Tokat, Amasya, Bitlis, Siirt ve Van) illerinden Temsil Heyeti dahil 63 üye katılmıştır.
Kongreye katılan delegelerin toplamı Van'dan iki, Bitlis'ten üç, Sivas'tan on, Trabzon'dan on yedi ve Erzurum'dan da yirmi dört delege olmak üzere elli altıdır. Böylece Erzurum Kongresi'ne, altı Doğu Anadolu Vilayetinden Diyarbakır ve Elazığ katılmamış, Erzurum, Sivas, Bitlis, Van ve Trabzon katılmıştır.
Kongre beyannamesinin orijinal metni. Kongreye çoğunluğu işgal altındaki 5 doğu ili Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis ve Van'dan gelen 62 delege katılmış; 2 hafta süren kongrede alınan kararlar kurtuluş mücadelesinde izlenen çizgide önemli ölçüde belirleyici olmuştur.
Erzurum'un iki değerli evlâdı, Kâzım Yurdalan ve Cevat Dursunoğlu Erzurum üyeliğinden istifa etmek suretiyle yerlerini Mustafa Kemal ve Rauf Bey'e bıraktılar. Bu suretle Mustafa Kemal Paşa'nın kongreye girişi meşruluk kazandı.
Yoğun çalışma sonrası bugünlere de ışık tutan 23 Temmuz Erzurum Kongresi'nde alınan kararlar şöyle: - Milli sınırlar içinde vatan bölünmez bir bütündür, parçalanamaz. - Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet topyekun kendisini savunacak ve direnecektir.
Bunlar; yöresel düzeyde yapılmış olan Erzurum İl Kongresi (17-21 Haziran 1919), bölgesel düzeyde planlanan ancak Mustafa Kemal'in katılımıyla ulusal kimlik kazanan Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919) ve Mustafa Kemal'in düzenlediği Ulusal Sivas Kongresi (4-12 Eylül 1919)'dir.
23 Temmuz 1919'da Erzurum'da toplanarak, vatanın korunması açısından önemli kararlar alınan, bölgesel katılıma sahip olsa da ulusal kararların alındığı ve kabul edildiği toplantı Erzurum Kongresi'dir.
Ordu Müfettişliğinden ve askerlikten istifa etmiş, kendi deyimiyle Sine-i Millet'e dönmüştü. Sade bir delege olarak katıldığı Erzurum Kongresi'nde başkan seçildi.
Bu odanın karşısında Anadolu'da yayınlanan Türk Gazetesi Envari Şarkiye'nin, Milli Mücadele Dönemi'nin unutulmaz gazetesi Albayrak'ın ve Erzurum Kongresi bildirilerinin basıldığı matbaa makinasının teşhir edildiği oda yer almaktadır.
Milli iradeyi hakim, Kuvayımilliye'yi amir kılmak lazımdı, yani meclisin kurulması lazımdı. Erzurum Kongresi'ne 6 doğu vilayeti ve Karadeniz vilayetinden delegeler geldi. Mustafa Kemal'in 8 Temmuz'da 3. Ordu müfettişlik görevine son verildi ve 8 Temmuz gecesi Atatürk, askerlik görevinden istifa etti.
Seda Karabulut
